Tình trạng ô nhiễm môi trường không khí tại khu vực miền Bắc, đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội, đang trở thành mối lo ngại nghiêm trọng khi mức độ ô nhiễm ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp. Những khu vực tập trung dày đặc hoạt động giao thông, xây dựng, công nghiệp và nông nghiệp liên tục ghi nhận chất lượng không khí suy giảm, đặc biệt trong mùa ô nhiễm kéo dài từ tháng 10 năm trước đến tháng 3 năm sau. Theo số liệu được công bố bởi tổ chức quan sát chất lượng không khí IQAir, trong nhiều ngày của tháng 10, Hà Nội liên tục nằm trong nhóm các thành phố ô nhiễm nhất thế giới. Đáng chú ý, vào sáng ngày 7/10/2024, thủ đô thậm chí đứng đầu danh sách này với chỉ số ô nhiễm gần chạm mốc 200, mức được đánh giá là nguy hại đối với sức khỏe con người.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm không khí ngày càng nghiêm trọng tại Hà Nội bắt nguồn từ sự gia tăng mạnh mẽ của các hoạt động giao thông, xây dựng, công nghiệp và nông nghiệp nhưng chưa đáp ứng đầy đủ những yêu cầu về bảo vệ môi trường. Cùng với đó, đặc điểm thời tiết giao mùa tại miền Bắc thường xuyên xuất hiện những biến động bất lợi như sự chênh lệch lớn giữa nhiệt độ ngày và đêm, độ ẩm thay đổi thất thường, hướng và tốc độ gió không ổn định hay mức bức xạ nhiệt thấp, khiến khả năng khuếch tán các chất ô nhiễm trong không khí bị hạn chế. Khi lớp không khí sát mặt đất bị nén lại, các chất ô nhiễm như bụi PM10 và bụi mịn PM2.5 dễ dàng tích tụ, dẫn đến chỉ số chất lượng không khí giảm mạnh.
Bên cạnh các nguồn phát thải từ giao thông và công nghiệp, tình trạng đốt rác thải sinh hoạt, rơm rạ và các phụ phẩm nông nghiệp sau thu hoạch vẫn diễn ra phổ biến tại nhiều khu vực ven đô và các tỉnh lân cận. Hoạt động này tạo ra một lượng lớn chất ô nhiễm như bụi PM2.5, PM10, black carbon, NOx và các khí gây hiệu ứng nhà kính, đồng thời có thể làm phát sinh mưa axit và phát thải các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs). Những chất này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân sinh sống tại khu vực xảy ra việc đốt rơm rạ mà còn lan truyền theo gió, tác động đến cả những khu vực cách xa nguồn phát thải, làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm không khí trên diện rộng.
Nhiều chuyên gia y tế cảnh báo rằng khói từ việc đốt rơm rạ chứa hỗn hợp các chất độc hại có khả năng gây ra hàng loạt bệnh liên quan đến đường hô hấp như hen suyễn, phổi tắc nghẽn mãn tính và các bệnh viêm nhiễm đường thở. Trong quá trình đốt, đặc biệt khi rơm rạ chưa khô hoàn toàn, lượng lớn khí CO, CO₂, SO₂, NO₂ cùng các loại bụi mịn PM10, PM2.5 và các-bon đen (BC) được giải phóng vào môi trường, khiến bầu không khí bị bao phủ bởi những đám khói đặc quánh lan trên diện rộng. Điều này không chỉ làm giảm chất lượng không khí mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe người dân, đặc biệt là người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền hô hấp.
Hoạt động đốt rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp còn góp phần làm gia tăng lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính, được xem là một trong những nguyên nhân thúc đẩy biến đổi khí hậu. Khói dày đặc lan thấp sát mặt đất cản trở tầm nhìn, gây mất an toàn giao thông và làm suy giảm hệ sinh thái xung quanh. Những chất ô nhiễm phát sinh từ việc đốt rơm rạ không chỉ ảnh hưởng tại chỗ mà còn có thể phát tán xa, khiến tình trạng ô nhiễm không khí trở nên trầm trọng hơn ở nhiều khu vực lân cận.
Kết quả quan trắc chất lượng không khí quốc gia do Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường) thực hiện cho thấy tình trạng ô nhiễm không khí đã gia tăng đáng kể từ đầu tháng 10/2024, với nhiều thời điểm và nhiều vị trí ghi nhận chỉ số AQI chạm ngưỡng 197, tương ứng mức cảnh báo màu đỏ. Đây là mức chất lượng không khí xấu, mang nguy cơ cao gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt đối với nhóm người già, trẻ nhỏ và những người có bệnh lý hô hấp. Riêng tại Hà Nội, mức độ ô nhiễm không khí liên tục tăng mạnh do sự kết hợp của gió Đông Bắc, sương mù dày đặc và độ ẩm cao khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán, dẫn đến chất lượng không khí ở nhiều khu vực Thủ đô thường xuyên duy trì ở mức có hại cho sức khỏe.
Đáng chú ý, từ ngày 4 đến 7/10/2024, nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội cao gấp 16 lần giá trị khuyến cáo trung bình năm của Tổ chức Y tế thế giới, trong khi nồng độ bụi PM10 đạt mức cao nhất 119,5 µg/m³. Theo số liệu từ hệ thống quan trắc ô nhiễm không khí Pam Air, vào lúc 8 giờ sáng, nhiều điểm tại Hà Nội như Chùa Láng, Thành Công (quận Đống Đa), Kim Mã, Đội Cấn (quận Ba Đình) ghi nhận chỉ số AQI dao động từ 160 đến 183, mức có hại rõ rệt cho sức khỏe. Với các chỉ số đáng lo ngại này, Hà Nội tiếp tục nằm trong nhóm các thành phố ô nhiễm nhất thế giới theo xếp hạng của IQAir, cho thấy bức tranh môi trường không khí đang ở mức đáng báo động và cần những giải pháp mạnh mẽ, đồng bộ hơn trong thời gian tới.
Trước tình trạng ô nhiễm không khí ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã giao Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường xây dựng Hệ thống cảnh báo, dự báo ô nhiễm không khí áp dụng cho một số thành phố và đô thị lớn trên cả nước. Hệ thống được phát triển theo hướng tiếp cận đa mô hình, tương tự nhiều quốc gia trên thế giới và trong khu vực, cho phép dự báo chất lượng không khí ngắn hạn trong khoảng 24 đến 48 giờ. Hiện hệ thống đang trong giai đoạn vận hành thử nghiệm, đồng thời Cục cũng đang hoàn thiện hướng dẫn thực hiện các biện pháp khẩn cấp trong trường hợp chất lượng môi trường không khí rơi vào mức nghiêm trọng để các địa phương chủ động ứng phó.
Song song với đó, Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường đã đề nghị các Sở Tài nguyên và Môi trường khẩn trương tăng cường tần suất quan trắc và công bố kết quả chất lượng không khí rộng rãi trên cổng thông tin điện tử cũng như các phương tiện truyền thông nhằm kịp thời cảnh báo cho người dân. Cục cũng khuyến cáo người dân chủ động áp dụng các biện pháp bảo vệ sức khỏe, đặc biệt với những nhóm phải hoạt động ngoài trời trong khung giờ 5 đến 7 giờ sáng và 14 đến 19 giờ chiều tối. Bên cạnh đó, các địa phương được yêu cầu siết chặt kiểm tra, giám sát những nguồn phát thải lớn như các điểm đốt mở, đốt rác thải, đốt rơm rạ, các hoạt động xây dựng và các cơ sở sản xuất công nghiệp. Những cơ sở có phát sinh lượng khí thải và bụi lớn phải bảo đảm xử lý khí thải đạt quy chuẩn môi trường, đồng thời thực hiện việc lắp đặt hệ thống quan trắc khí thải tự động và truyền dữ liệu về Sở Tài nguyên và Môi trường theo đúng quy định.
Cục cũng đưa ra nhiều khuyến cáo cụ thể cho người dân nhằm giảm thiểu ảnh hưởng sức khỏe trong bối cảnh chất lượng không khí suy giảm. Người dân nên đeo khẩu trang đạt tiêu chuẩn của Bộ Y tế khi ra ngoài, giữ gìn vệ sinh nhà cửa và duy trì không gian sống thông thoáng. Khi làm việc trong môi trường nhiều bụi hoặc vào thời điểm không khí bị ô nhiễm ở mức kém đến nguy hại, cần trang bị khẩu trang và kính bảo hộ để hạn chế tiếp xúc với các hạt bụi mịn. Đồng thời, người dân được khuyến khích theo dõi diễn biến chất lượng không khí thông qua ứng dụng VN AIR trên điện thoại hoặc truy cập các trang web của Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường như cem.gov.vn và enviinfo.cem.gov.vn để cập nhật dữ liệu quan trắc chính xác và kịp thời từ nguồn thông tin chính thống.