Trong bối cảnh môi trường ngày càng chịu nhiều áp lực từ hoạt động sản xuất và sinh hoạt, công tác quan trắc môi trường trở thành nhiệm vụ không thể thiếu nhằm theo dõi liên tục chất lượng môi trường và kịp thời phát hiện những dấu hiệu ô nhiễm có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng cũng như hệ sinh thái. Tùy theo mục tiêu giám sát, đặc điểm khu vực và quy mô triển khai, các phương pháp quan trắc có thể được áp dụng linh hoạt từ những kỹ thuật thủ công truyền thống đến hệ thống tự động vận hành liên tục với độ chính xác cao. Nhằm giúp các cơ quan quản lý, tổ chức và doanh nghiệp hiểu rõ hơn và lựa chọn đúng hình thức quan trắc phù hợp với nhu cầu thực tế, bài viết dưới đây của Nhất Tín sẽ tổng hợp toàn diện những phương pháp quan trắc môi trường đang được sử dụng phổ biến hiện nay.
Các phương pháp quan trắc môi trường hiện nay được triển khai theo nhiều hình thức khác nhau tùy thuộc vào điều kiện thực tế và mục tiêu giám sát, trong đó phương pháp quan trắc thủ công vẫn là hình thức phổ biến bởi tính linh hoạt và chi phí thấp. Với phương pháp này, việc lấy mẫu và đo đạc được thực hiện hoàn toàn bằng thiết bị cầm tay hoặc dụng cụ đo trực tiếp tại hiện trường, sau đó mẫu được chuyển về phòng thí nghiệm để phân tích chuyên sâu.
Cách làm này phù hợp cho các chương trình quan trắc định kỳ hoặc kiểm chứng kết quả từ hệ thống tự động, dù mất nhiều thời gian và phụ thuộc vào con người nên khó phản ánh được diễn biến tức thời của môi trường. Bên cạnh đó, quan trắc tự động ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong bối cảnh yêu cầu quản lý môi trường ngày càng nghiêm ngặt. Hệ thống được trang bị các cảm biến đo, bộ thu thập và truyền dữ liệu cùng phần mềm quản lý, cho phép giám sát liên tục 24 giờ mỗi ngày và truyền dữ liệu trực tuyến về trung tâm điều hành. Nhờ khả năng cảnh báo nhanh và giảm đáng kể nhân lực thủ công, phương pháp này đang trở thành giải pháp ưu tiên tại các khu công nghiệp, nhà máy xử lý chất thải, hệ thống khí thải, nước thải hay nguồn nước mặt.
Ngoài hai phương pháp trên, quan trắc trực tiếp cũng được triển khai nhằm thu thập dữ liệu tại hiện trường và ghi nhận ngay kết quả, mang lại độ chính xác cao trong việc đánh giá hiện trạng môi trường. Các trạm đo không khí cố định là ví dụ điển hình khi chúng liên tục theo dõi nồng độ bụi và các khí gây ô nhiễm để kịp thời phát hiện sự cố, đồng thời hỗ trợ lập bản đồ chất lượng môi trường và xác định khu vực phát thải. Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn cho thiết bị và nhân sự vận hành.
Trong khi đó, quan trắc gián tiếp lại dựa trên mô hình tính toán, phân tích dữ liệu sẵn có hoặc thông tin từ ảnh viễn thám, khí tượng để dự báo xu hướng ô nhiễm và đánh giá tác động. Phương pháp này tiết kiệm chi phí, phù hợp cho nghiên cứu và quy hoạch dài hạn nhưng độ chính xác phụ thuộc nhiều vào chất lượng dữ liệu đầu vào nên thường cần được kết hợp với các phương pháp trực tiếp nhằm đảm bảo độ tin cậy.
Các phương pháp quan trắc môi trường theo từng đối tượng được triển khai nhằm đáp ứng yêu cầu giám sát chính xác và toàn diện về chất lượng môi trường. Trong đó, quan trắc môi trường khí giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi tập trung theo dõi thành phần khí xung quanh và khí thải từ các nguồn phát sinh để đánh giá mức độ ô nhiễm và mức độ tuân thủ quy chuẩn. Những thông số thường xuyên được ghi nhận gồm nồng độ bụi PM₂.₅, PM₁₀, các khí độc hại như CO, NOₓ, SO₂, O₃ cùng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và các yếu tố khí tượng. Đây là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý và doanh nghiệp đánh giá rủi ro, kịp thời cảnh báo và xử lý các vấn đề môi trường phát sinh.
Tương tự, quan trắc môi trường nước được thực hiện với mục tiêu kiểm soát chất lượng nước mặt, nước ngầm và nước thải nhằm phát hiện tình trạng ô nhiễm, truy tìm nguồn xả thải và đảm bảo an toàn cho các mục đích sử dụng sinh hoạt, sản xuất hoặc nuôi trồng thủy sản. Các thông số cần theo dõi rất đa dạng như độ đục, độ dẫn điện, nhiệt độ, pH, DO, BOD, COD, kim loại nặng và vi sinh, phản ánh toàn diện hiện trạng chất lượng nước. Bên cạnh đó, quan trắc đất và hệ sinh thái lại tập trung đánh giá tình trạng và khả năng phục hồi của đất, thảm thực vật và quần xã sinh vật. Những chỉ số như pH, độ ẩm, hàm lượng chất hữu cơ, kim loại nặng hay mức độ đa dạng sinh học được sử dụng để xác định mức độ ô nhiễm và sự thay đổi của hệ sinh thái dưới tác động của con người và môi trường tự nhiên. Ngoài ra, quan trắc tiếng ồn và rung động cũng là một hạng mục quan trọng, giúp đánh giá tác động từ hoạt động giao thông, xây dựng hoặc công nghiệp đến đời sống và sức khỏe cộng đồng thông qua các chỉ số cường độ âm thanh và tần số dao động. Trong lĩnh vực này, Công ty TNHH Công Nghệ và Dịch Vụ Nhất Tín hiện là một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam với nhiều năm kinh nghiệm triển khai các hệ thống quan trắc tự động và liên tục theo chuẩn CEMS và WQMS. Nhất Tín cung cấp các dịch vụ từ quan trắc khí thải, nước thải, nước mặt, nước ngầm đến thiết lập phần mềm giám sát dữ liệu môi trường trực tuyến, cùng các giải pháp bảo trì, vận hành và tư vấn thiết kế hệ thống tự động hóa, giúp doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật và quy chuẩn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.