Trong thời gian qua, vấn đề chất lượng nước tại các lưu vực sông tiếp tục thu hút sự quan tâm lớn của các cơ quan quản lý và cộng đồng do mức độ ô nhiễm ngày càng gia tăng tại nhiều khu vực, đặc biệt là những con sông chảy qua các đô thị và thành phố lớn. Trước thực trạng này, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã tập trung triển khai nhiều nhiệm vụ và giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ môi trường các lưu vực sông, đồng thời xây dựng và hoàn thiện Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về những biện pháp cấp bách để tăng cường kiểm soát và xử lý ô nhiễm nước. Đây được xem là bước đi cần thiết trong bối cảnh áp lực phát triển kinh tế, đô thị hóa và sản xuất công nghiệp đang tạo ra nhiều thách thức đối với nguồn nước mặt, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt và đồng bộ từ các cấp, ngành và địa phương.
Với quan điểm nhất quán “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế”, nhiều năm qua Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã liên tục ban hành các văn bản chỉ đạo mạnh mẽ, tạo nền tảng pháp lý quan trọng để bảo vệ môi trường nói chung và chất lượng nước tại các lưu vực sông nói riêng. Sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành, đặc biệt là ngành tài nguyên và môi trường từ Trung ương đến địa phương đã mang lại những kết quả đáng chú ý, thể hiện qua việc hệ thống cơ chế, chính sách và quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và tài nguyên nước được hoàn thiện ngày càng đầy đủ. Các đề án bảo vệ môi trường lưu vực sông được xây dựng và triển khai rộng rãi, nhiều dự án xử lý nguồn nước ô nhiễm, cải tạo cảnh quan sinh thái đã được phê duyệt và đầu tư kinh phí, góp phần cải thiện rõ rệt chất lượng môi trường tại nhiều khu vực trọng điểm.
Cùng với đó, hoạt động kiểm kê và kiểm soát nguồn thải tại các lưu vực sông được thực hiện đồng bộ, kết hợp với công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các cơ sở gây ô nhiễm. Hệ thống quan trắc và theo dõi diễn biến môi trường liên tục được đầu tư và vận hành, cung cấp dữ liệu quan trọng phục vụ công tác quản lý. Công tác truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng được triển khai sâu rộng, giúp người dân hiểu rõ nguy cơ ô nhiễm và cùng chung tay bảo vệ nguồn nước.
Riêng trong năm 2023, Bộ Tài nguyên và Môi trường tiếp tục đẩy mạnh các nhiệm vụ bảo vệ môi trường lưu vực sông, tập trung xây dựng và hoàn thiện Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về các giải pháp cấp bách nhằm tăng cường kiểm soát và xử lý ô nhiễm nước, đặc biệt đối với các sông chảy qua đô thị và thành phố lớn. Bộ đã triển khai kế hoạch xử lý ô nhiễm nguồn nước tại hệ thống công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải, tổ chức nhiều đoàn kiểm tra việc chấp hành pháp luật về môi trường của các cơ sở xả thải, đồng thời khảo sát thực tế tại các tỉnh thành để đánh giá mức độ ô nhiễm và đề xuất giải pháp khắc phục. Tháng 7/2023, Hội nghị của Chính phủ về xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải được tổ chức với sự tham gia của các Bộ, ngành và địa phương liên quan. Tại đây, Chính phủ yêu cầu triển khai nhiều giải pháp mạnh nhằm xử lý dứt điểm tình trạng ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái và trả lại môi trường tự nhiên vốn có cho các đoạn sông đang bị suy thoái.
Thực trạng ô nhiễm tại các lưu vực sông trên cả nước tiếp tục có nhiều diễn biến phức tạp, bộc lộ rõ những tồn tại kéo dài nhiều năm qua. Tại lưu vực sông Cầu, kết quả theo dõi cho thấy nguồn nước bắt đầu ô nhiễm mạnh sau khi phải tiếp nhận một lượng lớn nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý từ thành phố Thái Nguyên, kéo theo sự gia tăng của các thông số ô nhiễm hữu cơ và dinh dưỡng. Nhiều điểm nóng như suối Bóng Tối và suối Loàng ghi nhận mức COD, BOD5, amoni và nitrit vượt xa quy chuẩn cho phép. Đoạn sông chảy qua Bắc Giang, Bắc Ninh cũng trong tình trạng báo động với mức ô nhiễm phổ biến trên toàn tuyến, đặc biệt nghiêm trọng tại nhánh sông Ngũ Huyện Khê, nơi các thông số vượt quy chuẩn nhiều lần và hầu như không có xu hướng giảm qua thời gian. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ nước thải sinh hoạt, chiếm hơn một nửa tổng lượng xả thải trên toàn lưu vực, trong khi tỷ lệ thu gom xử lý nước thải đô thị tại nhiều địa phương còn thấp. Hoạt động nông nghiệp, chăn nuôi, làng nghề và các cơ sở sản xuất cũng góp phần đáng kể, thể hiện qua con số hơn 4.000 nguồn thải, trong đó các cụm công nghiệp vẫn thiếu nghiêm trọng hệ thống xử lý nước thải tập trung.
Tại lưu vực sông Nhuệ – Đáy, diễn biến ô nhiễm vẫn không có nhiều chuyển biến tích cực. Trừ đoạn đầu nguồn tiếp nhận nước sông Hồng, hầu hết các điểm quan trắc đều cho thấy mức ô nhiễm cao, nhất là trên sông Nhuệ và các sông nội đô Hà Nội. Lượng chất hữu cơ, hợp chất nitơ và chất rắn lơ lửng tiếp tục duy trì ở mức đáng lo ngại. Đoạn từ cầu Tó đến cầu Chiếc luôn là vị trí ô nhiễm nhất do tiếp nhận phần lớn nước thải sinh hoạt của Thủ đô, bất kể mùa mưa hay mùa khô. Các sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ và Sét vẫn là kênh tiêu thoát nước thải, trở thành điểm nóng về ô nhiễm trong nhiều năm qua. Sông Đáy chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chất lượng nước sông Nhuệ ở đoạn hợp lưu, mức độ ô nhiễm giảm dần về hạ lưu nhưng vẫn ở mức thấp, trong khi các vị trí như Phủ Lý, Đầm Tái hay cầu Sắt trên sông Châu Giang tiếp tục ghi nhận chất lượng nước xấu. Nguồn thải sinh hoạt chiếm tới 65%, trong đó Hà Nội đóng góp lượng lớn nhất với số nguồn thải chiếm tới 60% toàn lưu vực.
Lưu vực sông Đồng Nai có xu hướng cải thiện nhẹ trong năm 2023 nhưng nhiều vị trí vẫn duy trì mức ô nhiễm cao, nhất là khu vực nội đô Thành phố Hồ Chí Minh và vùng hạ lưu sông Sài Gòn. Các điểm như cầu Ông Tiếp, bến đò Long Kiểng hay cầu Tàu, cầu Chữ Y, cầu An Lộc ghi nhận chất lượng nước suy giảm. Tại hợp lưu sông Vàm Cỏ Đông – Vàm Cỏ Tây, tình trạng ô nhiễm tăng dần về phía hạ lưu do tiếp nhận lượng lớn nước thải sinh hoạt từ đô thị. Một số khu vực như cảng Phú Định hay sông Thị Tính ở Bình Dương bị ô nhiễm nặng, chất lượng nước chỉ còn đạt mức B1. Tổng lưu lượng nước thải toàn lưu vực lên tới hơn 4,6 triệu m3/ngày đêm, trong đó nước thải sinh hoạt chiếm tới 74%, tiếp tục là nguyên nhân chính gây suy giảm chất lượng nước.
Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải – một trong những hệ thống tưới tiêu quan trọng phục vụ sản xuất nông nghiệp và dân sinh của Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Dương – đang phải gánh lượng nước thải rất lớn từ quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa. Với tổng lưu lượng khoảng 439.000 m3/ngày đêm, trong đó nước thải sinh hoạt chiếm tới 60% và chủ yếu chưa qua xử lý, hệ thống gồm 83 tuyến kênh chính và kênh nhánh đều rơi vào tình trạng ô nhiễm nặng. Kết quả quan trắc cho thấy khoảng 90% vị trí có thông số ô nhiễm vượt quy chuẩn, hơn 90% số ngày không đạt tiêu chuẩn DO và trên 70% số ngày có nồng độ amoni và TSS vượt mức cho phép. Khả năng dẫn nước bị hạn chế trong khi phải tiếp nhận lượng lớn nước thải khiến hệ thống gần như chỉ còn làm nhiệm vụ dẫn nước thải thay vì tưới tiêu. Bên cạnh đó, hiện tượng bồi lắng, lấn chiếm lòng sông, vứt rác và xả thải bừa bãi vẫn tiếp diễn, đặc biệt trong mùa khô khi mực nước sông Hồng xuống thấp, khiến ô nhiễm càng nghiêm trọng hơn. Ý thức tuân thủ quy định môi trường của một bộ phận doanh nghiệp và người dân chưa cao, vẫn tồn tại tình trạng xả trộm, xả nước thải chưa xử lý, tiếp tục là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm chất lượng nước toàn hệ thống.
Trong thời gian tới, các cơ quan quản lý xác định cần tập trung hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về bảo vệ môi trường lưu vực sông, hướng tới sự thống nhất trong quản lý nhà nước đối với nguồn nước, cả về số lượng lẫn chất lượng môi trường nước theo từng lưu vực. Việc đa dạng hóa nguồn tài chính cho công tác bảo vệ môi trường cũng được nhấn mạnh, trong đó ưu tiên huy động và phân bổ nguồn lực cho các dự án xây dựng nhà máy xử lý nước thải sinh hoạt tập trung bằng nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2023 đến 2025 và 2026 đến 2030, bảo đảm đến năm 2030 toàn bộ lượng nước thải sinh hoạt phát sinh trên địa bàn được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả ra môi trường. Bộ Tài nguyên và Môi trường đang xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị về các giải pháp cấp bách nhằm tăng cường kiểm soát và xử lý ô nhiễm nước trên một số lưu vực sông, trong đó có hệ thống Bắc Hưng Hải; đồng thời xây dựng và trình phê duyệt Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt hệ thống công trình thủy lợi Bắc Hưng Hải. Bộ cũng sẽ chủ trì phối hợp xây dựng Quy chế quản lý, khai thác và bảo vệ nguồn nước của hệ thống này, đồng thời đề xuất việc thành lập Ban quản lý chuyên trách trình Thủ tướng xem xét.
Cùng với đó, nhiệm vụ đẩy mạnh áp dụng khoa học công nghệ, sử dụng các giải pháp kỹ thuật hiện đại, thân thiện với môi trường trong xử lý nước thải tại các lưu vực sông được đặt ra nhằm kiểm soát chặt chẽ nguồn thải ngay từ đầu. Vai trò và trách nhiệm của chính quyền địa phương tiếp tục được tăng cường thông qua việc kiểm soát, xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường tại các đoạn sông, dòng sông trên địa bàn. UBND cấp tỉnh được đề nghị đẩy nhanh tiến độ xây dựng, ban hành và triển khai ngay kế hoạch quản lý chất lượng nước mặt theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, các nghị định, thông tư liên quan và văn bản hướng dẫn số 1068 của Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành ngày 24 tháng 2 năm 2023. Công tác truyền thông cũng được chú trọng nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường lưu vực sông và chất lượng nước mặt. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực lưu vực sông được đánh giá là cần thiết để quản lý, khai thác và sử dụng bền vững nguồn nước, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm an ninh nguồn nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.