Trong bối cảnh các quy định về an toàn thực phẩm ngày càng được siết chặt, dịch vụ kiểm nghiệm thực phẩm đang trở thành yêu cầu không thể thiếu đối với các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực này. Việc đưa thực phẩm ra thị trường khi chưa có kết quả kiểm nghiệm phù hợp tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, có thể dẫn đến tình trạng hồ sơ bị từ chối, sản phẩm bị thu hồi hoặc doanh nghiệp bị xử phạt theo quy định của pháp luật. Trước thực tế đó, kiểm nghiệm thực phẩm theo đúng quy chuẩn không chỉ là nghĩa vụ bắt buộc mà còn là giải pháp giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát chất lượng sản phẩm, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng. Các đơn vị cung cấp dịch vụ kiểm nghiệm với đầy đủ năng lực chuyên môn và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp nhanh chóng hoàn thiện hồ sơ pháp lý, giảm thiểu rủi ro và nâng cao uy tín khi đưa sản phẩm ra thị trường.
Kiểm nghiệm thực phẩm được hiểu là hoạt động phân tích và đánh giá các chỉ tiêu an toàn, chất lượng đối với thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, chất bổ sung vào thực phẩm cũng như bao gói, dụng cụ và vật liệu chứa đựng thực phẩm trên cơ sở các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, tiêu chuẩn đã được công bố áp dụng hoặc các yêu cầu pháp lý có liên quan. Thông qua hoạt động này, các chỉ tiêu quan trọng như vi sinh vật, kim loại nặng, hóa lý, phụ gia, độc tố tự nhiên hay dư lượng hóa chất được kiểm soát chặt chẽ, qua đó xác định mức độ đáp ứng của sản phẩm đối với yêu cầu an toàn thực phẩm. Kết quả kiểm nghiệm không chỉ nhằm bảo đảm sức khỏe cho người tiêu dùng mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng để doanh nghiệp thực hiện các thủ tục như công bố sản phẩm, quảng cáo, lưu hành trên thị trường, xuất khẩu hoặc tổ chức kiểm soát chất lượng định kỳ trong quá trình sản xuất kinh doanh. Theo quy định tại Điều 45 Luật An toàn thực phẩm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, việc kiểm nghiệm thực phẩm được thực hiện theo hai nhóm trường hợp chính, bao gồm kiểm nghiệm theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanh thực phẩm hoặc các tổ chức, cá nhân có liên quan và kiểm nghiệm phục vụ hoạt động quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Trên thực tế, doanh nghiệp và cá nhân cần tiến hành kiểm nghiệm trong nhiều trường hợp cụ thể như thực hiện công bố sản phẩm trước khi lưu hành, đưa sản phẩm ra thị trường, thay đổi thành phần sản phẩm, đáp ứng yêu cầu từ đối tác hoặc phục vụ công tác kiểm soát chất lượng nội bộ và truy xuất nguồn gốc, qua đó bảo đảm sản phẩm luôn phù hợp với các quy định hiện hành và yêu cầu của thị trường.
Căn cứ Điều 45 Luật An toàn thực phẩm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, hoạt động kiểm nghiệm thực phẩm được thực hiện trong hai trường hợp chính, bao gồm kiểm nghiệm theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm hoặc các tổ chức, cá nhân có liên quan và kiểm nghiệm nhằm phục vụ công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Trên cơ sở đó, trong thực tiễn sản xuất, kinh doanh, cá nhân và doanh nghiệp cần thực hiện kiểm nghiệm thực phẩm trong nhiều tình huống cụ thể như khi tiến hành công bố sản phẩm trước khi lưu hành trên thị trường, trong quá trình đưa sản phẩm lưu thông, khi có sự thay đổi về thành phần, công thức sản phẩm, nhằm đáp ứng yêu cầu từ đối tác trong nước hoặc quốc tế, cũng như phục vụ hoạt động kiểm soát chất lượng nội bộ và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Việc kiểm nghiệm trong các trường hợp này không chỉ giúp doanh nghiệp bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, độ tin cậy và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.
Đối với từng nhóm thực phẩm, các chỉ tiêu kiểm nghiệm cũng được áp dụng phù hợp với tính chất và mức độ rủi ro của sản phẩm. Nhóm nước uống và đồ uống bao gồm nước uống, nước sinh hoạt, đồ uống có cồn, nước đá dùng liền, nước khoáng thiên nhiên, nước khoáng đóng chai và các loại đồ uống không cồn cần được kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn theo quy chuẩn kỹ thuật tương ứng. Nhóm sữa và các sản phẩm từ sữa, nhóm thực phẩm dinh dưỡng như sản phẩm dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung vi chất, cũng như nhóm nguyên liệu thực phẩm như i-ốt, can-xi, magiê đều là những đối tượng cần kiểm soát chặt chẽ về chất lượng và an toàn thông qua kiểm nghiệm. Bên cạnh đó, phụ gia thực phẩm bao gồm các chất tạo màu, tạo nhũ, làm dày, bảo quản và các sản phẩm chế biến khác như bánh, mứt, kẹo, tinh bột, dầu thực vật cũng thuộc nhóm thực phẩm phổ biến phải kiểm nghiệm theo quy định. Ngoài thực phẩm, bao bì và dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, cùng với rau, củ, quả tươi hoặc các sản phẩm chế biến từ rau, củ, quả, cũng là những đối tượng cần được kiểm nghiệm nhằm bảo đảm không gây ảnh hưởng đến an toàn sức khỏe người tiêu dùng trong suốt quá trình sản xuất, lưu thông và sử dụng.
Tùy theo từng loại thực phẩm cụ thể và mục tiêu kiểm nghiệm phục vụ công bố, lưu hành hay kiểm soát chất lượng, các chỉ tiêu kiểm nghiệm sẽ có sự khác nhau, tuy nhiên về cơ bản đều xoay quanh một số nhóm chỉ tiêu phổ biến. Trong đó, chỉ tiêu cảm quan được sử dụng để đánh giá những đặc tính ban đầu của sản phẩm như màu sắc, mùi vị và trạng thái, giúp nhận diện nhanh các dấu hiệu bất thường. Bên cạnh đó, chỉ tiêu vi sinh đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhằm xác định mức độ an toàn của thực phẩm thông qua việc kiểm tra tổng số vi sinh vật hiếu khí, E.coli, Salmonella, coliforms, qua đó phòng ngừa nguy cơ gây ngộ độc hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Ngoài ra, các chỉ tiêu hóa học cũng thường xuyên được áp dụng, tập trung vào việc kiểm soát kim loại nặng như chì, thủy ngân, cadimi, các độc tố vi nấm như aflatoxin, ochratoxin, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và phụ gia thực phẩm. Song song với đó là các chỉ tiêu vật lý, hóa lý như độ ẩm, độ pH, độ Brix nhằm đánh giá tính ổn định và chất lượng của sản phẩm trong quá trình bảo quản, lưu thông. Đối với nhiều nhóm thực phẩm, đặc biệt là thực phẩm dinh dưỡng, các chỉ tiêu về giá trị dinh dưỡng như hàm lượng protein, lipid, carbohydrate, vitamin và khoáng chất cũng là căn cứ quan trọng để bảo đảm sản phẩm đáp ứng đúng thông tin công bố và nhu cầu sử dụng.
Quy trình kiểm nghiệm thực phẩm được triển khai theo các bước rõ ràng, khoa học nhằm bảo đảm kết quả chính xác, phù hợp với mục đích sử dụng của doanh nghiệp. Trước hết, ở bước tiếp nhận và tư vấn, đơn vị kiểm nghiệm sẽ làm việc trực tiếp với khách hàng để xác định mục đích kiểm nghiệm, từ đó tư vấn các chỉ tiêu phù hợp với từng loại sản phẩm cũng như yêu cầu pháp lý liên quan. Tiếp theo là bước nhận mẫu, trong đó khách hàng có thể chủ động gửi mẫu, đồng thời thực hiện niêm phong mẫu theo đúng quy định nhằm bảo đảm tính khách quan và toàn vẹn của mẫu thử. Sau khi tiếp nhận, mẫu sẽ được đưa vào giai đoạn phân tích và kiểm nghiệm tại phòng thử nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025, nơi các chỉ tiêu an toàn và chất lượng được đánh giá bằng hệ thống thiết bị, phương pháp kiểm nghiệm hiện đại. Cuối cùng, kết quả kiểm nghiệm sẽ được tổng hợp và trả về cho khách hàng trong thời gian cam kết, làm căn cứ để doanh nghiệp hoàn thiện hồ sơ pháp lý, đưa sản phẩm ra thị trường hoặc phục vụ công tác kiểm soát chất lượng nội bộ.