Việc chủ động ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính là bệ đỡ để kiến tạo các tài sản trí tuệ mới, tối ưu hóa chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế của HTX trên thị trường.
Sản xuất nhỏ lẻ, manh mún và thiếu liên kết sẽ cản trở việc kiểm soát chất lượng và mở rộng thị trường. Nhận thức được điều này, không ít HTX đã nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh bằng việc đầu tư cho công nghệ số và đổi mới sáng tạo.
Số hóa đồng bộ
Theo đánh giá của các chuyên gia, chuyển đổi số là con đường ngắn nhất để các HTX nông nghiệp tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí sản xuất và quản trị minh bạch. Hiện nay, cả nước có hơn 23.512 HTX nông nghiệp, áp lực đổi mới để không bị bỏ lại phía sau là rất lớn.
Thực tế cho thấy, không ít mô hình HTX đang vận hành hiệu quả và liên tục bứt phá về doanh thu nhờ tư duy đổi mới và tích cực chuyển đổi số. Tiêu biểu như HTX Rau quả sạch Chúc Sơn (Hà Nội) đang đi đầu về ứng dụng công nghệ cao và chuyển đổi số. HTX đã lắp đặt hệ thống trạm thời tiết thông minh iMetos và hệ thống camera giám sát đồng ruộng kết nối trực tiếp với điện thoại thông minh của các thành viên.
Nhờ hệ thống cảm biến phân tích chính xác độ ẩm đất, nhiệt độ và dự báo dịch bệnh trước 2 – 3 ngày, các thành viên HTX có thể quyết định chính xác lượng nước tưới, phân bón cần thiết. Không dừng lại ở đó, HTX Chúc Sơn đã hoàn thiện quy trình phân phối bằng cách ứng dụng phần mềm quản lý, dán tem truy xuất nguồn gốc QR code cho 100% sản phẩm khi đưa ra thị trường. Quy trình minh bạch này đã đưa sản phẩm của HTX hiện diện ổn định tại hệ thống các bệnh viện, trường học và siêu thị lớn, mang lại doanh thu hàng chục tỷ đồng mỗi năm.
Một minh chứng khác cho việc tối ưu hóa quản lý điều hành là HTX Dịch vụ Nông nghiệp Minh Trung (Tây Ninh). Tập trung vào sản phẩm chủ lực là mãng cầu, HTX đã mạnh dạn triển khai mô hình nông nghiệp công nghệ cao kết hợp phần mềm quản lý sản xuất đồng bộ.
Bằng việc kết nối trực tiếp với hệ thống phân phối và các sàn thương mại điện tử, đầu ra của HTX luôn được giữ vững bất chấp những biến động của thị trường. Tính riêng năm 2025, sản lượng mãng cầu của HTX đạt hơn 4.000 tấn, doanh thu hàng chục tỷ đồng. Đây là những con số minh chứng rõ ràng nhất cho thấy công nghệ không chỉ làm tăng năng suất, mà còn trực tiếp mở rộng biên độ lợi nhuận cho HTX và thành viên.
Chế biến sâu tạo ra tài sản trí tuệ mới
Một trong những điểm yếu cốt lõi của nông sản Việt là tính thời vụ cao và tổn thất sau thu hoạch lớn. Để giải bài toán này, các HTX đổi mới sáng tạo đã tập trung nguồn lực vào khâu chế biến sâu và ứng dụng công nghệ bảo quản hiện đại như sấy lạnh, sấy nhanh, cấp đông siêu tốc. Đây cũng chính là cái nôi để tạo ra các “tài sản trí tuệ mới” như sản phẩm có nhãn hiệu tập thể, chứng nhận OCOP, chỉ dẫn địa lý và các giải pháp hữu ích trong chế biến.
Khi HTX chuyển từ bán nông sản thô sang sản xuất các mặt hàng chế biến sâu có giá trị gia tăng cao, vị thế của HTX trong mắt doanh nghiệp và người tiêu dùng hoàn toàn thay đổi.
Ông Phạm Kim Tiến, Giám đốc HTX Nông nghiệp Sen Quê Bác (Nghệ An), một đơn vị rất thành công trong việc đa dạng hóa và chuẩn hóa các sản phẩm từ sen, chia sẻ: khi nói đến việc kết nối giữa HTX và doanh nghiệp, các thành viên HTX cho rằng câu hỏi quan trọng nhất không phải là doanh nghiệp có sẵn sàng hợp tác hay không, mà là HTX đã sẵn sàng để được tin cậy chưa. Doanh nghiệp luôn ưu tiên những đối tác có chất lượng ổn định, có dữ liệu minh bạch và có khả năng thích ứng thị trường.
“Việc ứng dụng công nghệ, đẩy mạnh chế biến sâu từ những nguyên liệu bản địa để tạo ra những sản phẩm mới có truy xuất nguồn gốc giúp HTX nâng chuẩn nội tại để trở thành đối tác tin cậy, chứ không chỉ dừng lại ở việc mong được bao tiêu sản phẩm”, Giám đốc HTX Sen Quê Bác phân tích.
Chính việc liên tục đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua công nghệ chế biến đã giúp các HTX này xây dựng và bảo hộ thành công tài sản trí tuệ của mình, biến các sản phẩm truyền thống trở thành những thương hiệu nông sản có sức cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và quốc tế.
Nhận diện điểm nghẽn để khắc phục
Mặc dù hiệu quả của việc ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số là không thể phủ nhận, nhưng thực tế triển khai tại khu vực kinh tế tập thể vẫn đang có những vướng mắc lớn.
Báo cáo thực tiễn cho thấy, sau một thời gian hào hứng áp dụng công nghệ, chuyển đổi số, không ít HTX rơi vào tình trạng hệ thống công nghệ bị bỏ không hoặc vận hành chắp vá. Ông Hoàng Văn Thám, Giám đốc HTX Chúc Sơn là người có nhiều năm kinh nghiệm trong chuyển đổi số, trăn trở rằng hiện nay, nhiều nơi vẫn xem chuyển đổi số là phong trào. Trong khi đó, thành viên HTX đa phần là nông dân lớn tuổi, việc sử dụng điện thoại thông minh, các ứng dụng… để cập nhật dữ liệu hàng ngày gặp rất nhiều khó khăn, dẫn đến dữ liệu hệ thống bị đứt gãy, thiếu tính chiến lược lâu dài.
Phân tích sâu hơn dưới góc độ quản lý và hoạch định chính sách, ông Lê Đức Thịnh – Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã nêu ra thực trạng, mỗi HTX có thể tốn từ 200 – 300 triệu đồng mỗi năm cho việc vận hành chuyển đổi số. Đây là một áp lực tài chính không hề nhỏ đối với các HTX quy mô vừa và nhỏ. Do đó, trong quá trình chuyển đổi số, các HTX không phải cái gì cũng cần đầu tư mà cần ứng dụng công nghệ một cách chọn lọc, làm dần từ cái dễ đến cái khó.
“Cái gì gắn liền với yêu cầu cấp thiết của sản xuất và tiêu thụ thì triển khai làm trước, tránh đầu tư dàn trải gây lãng phí”, ông Thịnh khuyến nghị.
Rõ ràng, trở ngại lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu các công nghệ mới, mà nằm ở tư duy tiếp cận, năng lực tài chính và chất lượng nguồn nhân lực của chính các HTX.
Để khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực thúc đẩy kinh tế tập thể phát triển bền vững, cũng như là cơ sở tạo ra những tài sản trí tuệ mới, hoạt động đào tạo cần theo kiểu cầm tay chỉ việc, tập trung vào lực lượng cán bộ trẻ, cán bộ nữ có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh để làm đầu tàu dẫn dắt.
Bên cạnh đó, nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước về kinh phí cài đặt phần mềm, mua sắm trang thiết bị cảm biến, drone hay xây dựng kho lạnh, máy sấy cần gắn với hiệu quả đầu ra của sản phẩm.
Khi các HTX chủ động vượt qua khó khăn, lấy công nghệ làm đòn bẩy để tạo ra tài sản trí tuệ và nâng cao giá trị gia tăng, khu vực kinh tế tập thể sẽ khẳng định được vai trò hạt nhân vững chắc, góp phần đưa nông sản Việt vươn xa và phát triển bền vững.
Tùng Lâm
Nguồn: Tạp chí điện tử Kinh Doanh