Đất đai từ lâu đã được xem là một trong những nguồn lực cốt lõi, gắn liền với sự phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Không chỉ là nền tảng cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp hay xây dựng, đất đai còn là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến an ninh lương thực, sinh kế của hàng triệu người dân và sự ổn định môi trường sinh thái. Chính vì vậy, việc triển khai các hoạt động điều tra, đánh giá hiện trạng, đồng thời xử lý và cải tạo môi trường đất trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất, mà còn là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ tài nguyên đất trước nguy cơ thoái hóa, ô nhiễm, hướng tới mục tiêu khai thác bền vững và lâu dài cho các thế hệ sau.
Căn cứ Điều 12 Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các khu vực bắt buộc phải được điều tra, đánh giá và phân loại chất lượng môi trường đất bao gồm: (1) khu vực bị nhiễm độc hóa chất trong chiến tranh; (2) khu vực có hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp, kho chứa hóa chất, kho chứa thuốc bảo vệ thực vật, làng nghề đã đóng cửa hoặc di dời; (3) khu vực có cơ sở sản xuất đã ngừng hoạt động hoặc di dời thuộc các loại hình có nguy cơ cao gây ô nhiễm như khai thác, chế biến khoáng sản độc hại và khoáng sản kim loại; chế biến khoáng sản có sử dụng hóa chất độc hại; sản xuất gang, thép, luyện kim (trừ cán, kéo, đúc từ phôi nguyên liệu); sản xuất hóa chất vô cơ cơ bản (trừ khí công nghiệp), phân bón vô cơ (trừ phối trộn, sang chiết, đóng gói), thuốc bảo vệ thực vật hóa học (trừ phối trộn, sang chiết); lọc – hóa dầu; nhiệt điện (trừ sử dụng khí, dầu DO); tái chế, xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải nguy hại; các cơ sở có công đoạn mạ hoặc làm sạch bề mặt kim loại bằng hóa chất nguy hiểm; sản xuất pin, ắc quy; (4) các khu vực bị ô nhiễm hóa chất, ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật. Việc điều tra, đánh giá chất lượng môi trường đất được thực hiện theo hai cấp độ: sơ bộ và chi tiết, nhằm xác định mức độ ô nhiễm và đề xuất giải pháp quản lý, xử lý phù hợp.
Quy định về trách nhiệm điều tra, xử lý và phục hồi môi trường đất
Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP, việc điều tra và đánh giá chất lượng môi trường đất được tiến hành theo hai bước gồm điều tra, đánh giá sơ bộ và điều tra, đánh giá chi tiết.
Điều 13 của Nghị định cũng nhấn mạnh rằng mọi cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân gây ô nhiễm đất đều phải chịu trách nhiệm khắc phục. Các chủ thể này có nghĩa vụ tiến hành điều tra, đánh giá chi tiết mức độ ô nhiễm theo quy định, đồng thời xây dựng và triển khai phương án xử lý, cải tạo cũng như phục hồi khu vực đất bị ô nhiễm.
Đặc biệt, các phương án phục hồi môi trường đất phải được gửi đến cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường cấp tỉnh để tổ chức kiểm tra, giám sát. Điều này nhằm đảm bảo quá trình xử lý được thực hiện minh bạch, hiệu quả và đúng quy định pháp luật.
Quy định mới được xem là một bước quan trọng nhằm nâng cao trách nhiệm của từng cá nhân và tổ chức trong bảo vệ môi trường, đồng thời góp phần ngăn chặn tình trạng ô nhiễm đất kéo dài, bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững.
Trách nhiệm của Nhà nước trong công tác điều tra, xử lý và phục hồi môi trường đất
Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP, Nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong việc quản lý và phục hồi môi trường đất. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm chỉ đạo cơ quan chuyên môn tổ chức điều tra, đánh giá sơ bộ đối với các khu vực có nguy cơ hoặc đã bị ô nhiễm theo quy định. Đối với những khu vực ô nhiễm đất do lịch sử để lại hoặc không xác định được tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm, chính quyền địa phương phải tiến hành điều tra chi tiết, xây dựng phương án xử lý và cải tạo để làm cơ sở lập dự án khắc phục. Các dự án này sau đó sẽ được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước.
Song song với đó, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an chịu trách nhiệm đối với đất quốc phòng và an ninh. Hai cơ quan này phải chỉ đạo việc điều tra sơ bộ, tiến hành đánh giá chi tiết, đồng thời phê duyệt các dự án xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường đất trong phạm vi quản lý của mình.
Toàn bộ kết quả thực hiện của các địa phương, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đều phải được báo cáo về Bộ Tài nguyên và Môi trường để theo dõi và tổng hợp. Bên cạnh nguồn vốn từ ngân sách, Nghị định cũng khuyến khích đa dạng hóa các nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo quá trình phục hồi môi trường đất được triển khai hiệu quả và bền vững.
Điều tra, đánh giá và phục hồi môi trường đất
Theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP, công tác bảo vệ môi trường đất được triển khai theo một quy trình chặt chẽ, bắt đầu từ khâu điều tra, đánh giá sơ bộ. Đây là bước quan trọng nhằm phát hiện các chất ô nhiễm có hàm lượng vượt chuẩn, xác định nguyên nhân và đối tượng gây ô nhiễm. Kết quả điều tra sơ bộ là căn cứ để khoanh vùng, quản lý các khu vực có nguy cơ hoặc đã bị ô nhiễm đất. Công tác này bao gồm việc rà soát tài liệu, khảo sát hiện trường, lấy mẫu phân tích và lập báo cáo đánh giá, từ đó cơ quan chức năng có thể công bố thông tin, khoanh vùng và tiến hành giám sát chặt chẽ.
Khi có cơ sở từ kết quả sơ bộ, các cơ quan chức năng sẽ tiến hành điều tra chi tiết. Mục tiêu là xác định chính xác thành phần, tính chất, hàm lượng chất ô nhiễm tồn lưu, cũng như mức độ, phạm vi tác động đến môi trường. Quá trình này đòi hỏi khảo sát thực địa chi tiết, phân tích mẫu chuyên sâu, xây dựng bản đồ ô nhiễm và lập báo cáo toàn diện. Những dữ liệu này trở thành cơ sở khoa học và pháp lý để xây dựng phương án xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các bên liên quan.
Trên nền tảng kết quả điều tra, phương án xử lý và phục hồi môi trường đất sẽ được thiết kế, trong đó xác định rõ tình trạng ô nhiễm, lựa chọn công nghệ xử lý phù hợp, đưa ra lộ trình triển khai cũng như cơ chế giám sát trong và sau xử lý. Sau khi hoàn thành, các tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm phải báo cáo kết quả với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Với những khu vực ô nhiễm do lịch sử để lại hoặc không xác định được tác nhân gây hại, chính quyền địa phương sẽ chịu trách nhiệm công bố kết quả và thông tin tới cộng đồng.
Không chỉ dừng ở xử lý, cải tạo và phục hồi, Nhà nước còn hướng tới giải pháp dài hạn. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có trách nhiệm chỉ đạo các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp để bảo vệ và nâng cao độ phì của đất, đảm bảo đất nông nghiệp không chỉ sạch mà còn bền vững.
Đặc biệt, với các khu vực ô nhiễm nghiêm trọng, Bộ Tài nguyên và Môi trường sẽ chủ trì phối hợp cùng các bộ, ngành và chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch tổng thể, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Kế hoạch này bao gồm đánh giá hiện trạng, xác định mục tiêu, đề xuất giải pháp, lập danh mục các dự án ưu tiên, bố trí nguồn kinh phí và cơ chế giám sát triển khai. Đây là bước đi mang tính chiến lược, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc từng bước xử lý các “điểm đen” môi trường đất trên phạm vi cả nước.
Căn cứ kết quả điều tra, hằng năm trước ngày 25/12, Ủy ban nhân dân các tỉnh, cùng Bộ Quốc phòng và Bộ Công an, có trách nhiệm tổng hợp và gửi báo cáo về Bộ Tài nguyên và Môi trường. Báo cáo này phải nêu rõ danh mục các khu vực ô nhiễm môi trường đất đặc biệt nghiêm trọng, theo đúng mẫu biểu do Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành.