Trong kỷ nguyên sáng tạo số, khi tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học được lan truyền nhanh chóng trên môi trường mạng, việc bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trở thành một yêu cầu cấp thiết. Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã quy định rõ ràng, chi tiết về hai nhóm quyền này nhằm bảo đảm công bằng cho người sáng tạo, người biểu diễn và các tổ chức khai thác hợp pháp tác phẩm.
Quyền tác giả được quy định tại Chương III của Luật Sở hữu trí tuệ, áp dụng cho các tác phẩm do tác giả trực tiếp sáng tạo hoặc chủ sở hữu hợp pháp nắm giữ. Quyền tác giả gồm hai nhóm: quyền nhân thân và quyền tài sản. Quyền nhân thân gắn với danh dự, uy tín của tác giả như quyền đặt tên tác phẩm, quyền công bố, quyền đứng tên thật hoặc bút danh, và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm. Trong khi đó, quyền tài sản cho phép tác giả hoặc chủ sở hữu khai thác giá trị kinh tế của tác phẩm, bao gồm quyền sao chép, phân phối, truyền đạt, làm tác phẩm phái sinh hoặc cho thuê bản gốc, bản sao đối với một số loại hình.
Quyền liên quan đến quyền tác giả, được quy định tại Chương IV của Luật Sở hữu trí tuệ, không bảo hộ nội dung sáng tạo ban đầu mà bảo hộ các đóng góp trong quá trình phổ biến tác phẩm đến công chúng. Đối tượng của quyền liên quan gồm: quyền của người biểu diễn đối với buổi biểu diễn của mình; quyền của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình đối với bản ghi; và quyền của tổ chức phát sóng đối với chương trình phát sóng. Mục đích của quy định này là ghi nhận công sức và chi phí của những người trung gian trong việc đưa tác phẩm đến với công chúng một cách hợp pháp, bảo đảm tính công bằng trong chuỗi giá trị sáng tạo.
Thời hạn bảo hộ cũng được quy định rõ ràng. Đối với quyền tác giả, thời hạn bảo hộ quyền nhân thân là vô thời hạn (trừ quyền công bố), còn quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời. Đối với quyền liên quan, thời hạn bảo hộ là 50 năm kể từ khi buổi biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc chương trình phát sóng được công bố lần đầu. Những quy định này được nêu cụ thể trong Điều 27 và Điều 44 của Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung vào các năm 2009, 2019 và 2022 để phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Việc tuân thủ các quy định về quyền tác giả và quyền liên quan không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là cách thể hiện sự tôn trọng đối với trí tuệ và công sức sáng tạo của người khác. Trong bối cảnh nền kinh tế sáng tạo đang phát triển mạnh, đây là nền tảng để khuyến khích đổi mới, bảo vệ tài sản tinh thần và thúc đẩy sự phát triển bền vững của văn hóa – nghệ thuật Việt Nam.