Theo dữ liệu cập nhật từ các tổ chức giám sát môi trường quốc tế và trong nước, chất lượng không khí toàn cầu đang suy giảm nghiêm trọng, phản ánh thực trạng ô nhiễm môi trường ngày càng phức tạp và đáng lo ngại. Nhiều khu vực trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam, đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí ở mức báo động, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, hệ sinh thái và nền kinh tế. Báo cáo tổng hợp mới nhất về xếp hạng ô nhiễm năm 2025 cho thấy, tại nhiều quốc gia, nồng độ bụi mịn PM2.5 và PM10 vượt xa ngưỡng an toàn do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị. Các nguồn phát thải từ giao thông, công nghiệp, xây dựng và đốt nhiên liệu sinh hoạt vẫn là nguyên nhân chính khiến mức độ ô nhiễm tiếp tục gia tăng. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng chung khi các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng hay Đà Nẵng thường xuyên ghi nhận chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức kém đến xấu, có thời điểm vượt ngưỡng nguy hại. Báo cáo này tập trung phân tích bức tranh tổng thể về ô nhiễm không khí trên thế giới, đánh giá vị trí của Việt Nam trong bảng xếp hạng, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân chủ yếu và tác động của tình trạng ô nhiễm không khí đối với đời sống con người và phát triển kinh tế – xã hội hiện nay.
Tổng quan về tình hình ô nhiễm không khí toàn cầu
Theo báo cáo Chất lượng Không khí Toàn cầu năm 2024 do IQAir công bố, tình trạng ô nhiễm không khí trên thế giới đang ở mức đáng lo ngại khi có tới 126 quốc gia và vùng lãnh thổ ghi nhận chỉ số vượt ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Báo cáo này được xây dựng dựa trên dữ liệu thu thập từ hơn 40.000 điểm đo lường thuộc 138 quốc gia và vùng lãnh thổ, phản ánh bức tranh toàn cảnh về chất lượng không khí đang xấu đi rõ rệt tại nhiều khu vực trên toàn cầu. WHO khuyến nghị nồng độ trung bình bụi mịn PM2.5 không nên vượt quá 5 microgam trên mét khối (mg/m³) để đảm bảo an toàn cho sức khỏe con người. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn các quốc gia được khảo sát đều có mức ô nhiễm vượt xa ngưỡng này, cho thấy việc kiểm soát và cải thiện chất lượng không khí vẫn là thách thức lớn đối với nhiều nền kinh tế. Trong đó, tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng nhất tập trung chủ yếu tại các quốc gia châu Á và châu Phi, bao gồm Chad, Bangladesh, Pakistan, Cộng hòa Dân chủ Congo và Ấn Độ – những nơi thường xuyên ghi nhận nồng độ bụi mịn cao gấp nhiều lần so với tiêu chuẩn của WHO. Sự chênh lệch lớn về mức độ ô nhiễm giữa các khu vực cho thấy không chỉ yếu tố công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng mà còn do điều kiện khí hậu, cơ sở hạ tầng và khả năng kiểm soát nguồn phát thải còn hạn chế ở nhiều quốc gia đang phát triển.
Bảng xếp hạng quốc gia ô nhiễm không khí nhất thế giới
Theo bảng xếp hạng ô nhiễm không khí toàn cầu năm 2025, Bangladesh tiếp tục giữ vị trí quốc gia ô nhiễm nhất thế giới, theo sau là Pakistan, Ấn Độ, Bahrain, Nepal, Ai Cập, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Kuwait, Tajikistan và Kyrgyzstan. Những quốc gia này đều ghi nhận nồng độ bụi mịn PM2.5 ở mức cao gấp nhiều lần so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phản ánh tình trạng ô nhiễm không khí đang ở mức nghiêm trọng và có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Đáng chú ý, Việt Nam đứng thứ 42 trong danh sách này, cho thấy tình hình ô nhiễm không khí trong nước vẫn còn đáng lo ngại và có xu hướng gia tăng tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Theo báo cáo riêng của IQAir về chất lượng không khí năm 2024, Việt Nam từng xếp thứ 23 trong nhóm các quốc gia có chất lượng không khí tệ nhất thế giới, với chỉ số AQI trung bình đạt 87 – mức được đánh giá là “không lành mạnh cho các nhóm nhạy cảm”. Số liệu này phản ánh rõ ràng thực trạng môi trường không khí đang chịu tác động mạnh từ quá trình đô thị hóa nhanh, mật độ giao thông cao, cùng hoạt động công nghiệp và xây dựng diễn ra dày đặc, khiến việc kiểm soát ô nhiễm trở thành một trong những thách thức lớn đối với công tác bảo vệ môi trường hiện nay.
Bảng xếp hạng thành phố ô nhiễm nhất thế giới
Theo cập nhật mới nhất ngày 27/3/2025, danh sách các thành phố ô nhiễm không khí nhất thế giới tiếp tục ghi nhận sự thống trị của Trung Quốc và Ấn Độ – hai quốc gia vốn được xem là “điểm nóng” về ô nhiễm môi trường toàn cầu. Cụ thể, Linfen (Trung Quốc) đứng đầu với chỉ số AQI đạt 235, tiếp theo là Shizuishan với 195, Wuhu đạt 181, Sizhan đạt 176 và Zigong ở mức 1765 – con số cho thấy mức độ ô nhiễm vượt xa ngưỡng an toàn và được xem là cực kỳ nguy hại cho sức khỏe con người. Các thành phố này đều là trung tâm công nghiệp, nơi tập trung nhiều nhà máy sản xuất thép, xi măng, hóa chất và khai thác than – những nguồn phát thải chính làm gia tăng nồng độ bụi mịn PM2.5 trong không khí. Bên cạnh đó, thành phố Byrnihat của Ấn Độ cũng được ghi nhận là khu vực đô thị ô nhiễm nhất thế giới trong năm 2024, với nồng độ bụi mịn trung bình lên đến 128,2 microgam trên mét khối (mg/m³). Mức ô nhiễm cao kéo dài đã khiến chất lượng không khí tại đây rơi vào tình trạng “nguy hiểm”, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân và làm dấy lên nhiều lo ngại về khả năng kiểm soát ô nhiễm không khí tại các quốc gia đang phát triển, nơi quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra nhanh chóng nhưng thiếu biện pháp bảo vệ môi trường bền vững.
Tình hình ô nhiễm không khí tại Việt Nam
Theo báo cáo mới nhất của IQAir, tính đến cuối năm 2024, Việt Nam đứng thứ 36 trong tổng số 177 quốc gia về mức độ ô nhiễm không khí toàn cầu, đồng thời nằm trong top 10 quốc gia có chỉ số ô nhiễm không khí cao nhất châu Á. Chỉ số AQI trung bình của Việt Nam cho thấy chất lượng không khí đang ở mức đáng lo ngại, đặc biệt khi nồng độ bụi mịn PM2.5 vượt quá 4,9 lần so với ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Tình trạng này thể hiện rõ nhất tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM – nơi mật độ dân cư, giao thông và hoạt động xây dựng dày đặc khiến chất lượng không khí liên tục ở mức “xấu” và “rất có hại cho sức khỏe”.
Theo dữ liệu thời gian thực từ IQAir, các thành phố có mức độ ô nhiễm không khí cao nhất tại Việt Nam hiện nay gồm Hà Nội và TP. Thủ Đức cùng đạt chỉ số AQI 66, tiếp đến là TP.HCM và quận Tây Hồ cùng ở mức 64, Côn Sơn 60, TP. Thái Nguyên 59 và Hải Phòng 57. Riêng trong năm 2024, Thạch Thất (Hà Nội) được ghi nhận là khu vực ô nhiễm nhất cả nước với chỉ số AQI lên tới 157, trong khi Trà Vinh là địa phương có chất lượng không khí tốt nhất với chỉ số chỉ ở mức 29.
Đáng chú ý, đầu năm 2025, Việt Nam đã trải qua nhiều đợt ô nhiễm không khí nghiêm trọng, đặc biệt tại Hà Nội và TP.HCM. Ngày 7/1/2025, Hà Nội bất ngờ đứng đầu thế giới về mức độ ô nhiễm không khí khi chỉ số AQI đạt 271, còn TP.HCM đứng thứ 5 toàn cầu với chỉ số 191. Trước đó, ngày 2/1, thủ đô tiếp tục ghi nhận tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng khi đứng thứ 2 thế giới với chỉ số AQI ở mức 290, thậm chí tại một số trạm quan trắc như Hồ Tây, chỉ số còn vượt ngưỡng 300 và chạm tới 461 – mức được WHO đánh giá là cực kỳ nguy hại cho sức khỏe. Tiếp theo, ngày 14/1, TP.HCM và Hà Nội lần lượt xếp thứ 6 và 18 trong bảng xếp hạng các thành phố ô nhiễm nhất thế giới, với chỉ số AQI lần lượt đạt 187 và 1537. Đến chiều 22/2/2025, hệ thống quan trắc của IQAir ghi nhận Hà Nội xếp thứ 2 toàn cầu với chỉ số AQI đạt 181, trong khi hai ngày trước đó, sáng 20/2, thành phố này thậm chí đứng đầu thế giới khi AQI lên tới 227 – mức được xếp vào nhóm “rất có hại cho sức khỏe”.
Những con số này cho thấy tình hình ô nhiễm không khí tại Việt Nam đang ở mức báo động và có xu hướng nghiêm trọng hơn theo thời gian, đòi hỏi các cơ quan chức năng cần sớm có biện pháp quản lý, kiểm soát nguồn phát thải và nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường không khí.
Nguyên nhân và tác động của ô nhiễm môi trường tại Việt Nam
Tình trạng ô nhiễm không khí tại Việt Nam đang trở thành vấn đề môi trường nghiêm trọng với nhiều nguyên nhân đan xen, xuất phát từ cả yếu tố tự nhiên lẫn hoạt động của con người. Trước hết, phương tiện giao thông là một trong những nguồn phát thải lớn nhất. Riêng tại Hà Nội, hiện có hơn 6 triệu xe máy và gần 800.000 ô tô sử dụng động cơ đốt trong, thải ra lượng lớn khí độc hại như CO, NO₂, SO₂ và bụi mịn PM2.5 vào bầu khí quyển. Bên cạnh đó, quá trình phát triển kinh tế nhanh chóng trong những năm qua, với tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ, cũng góp phần làm gia tăng lượng khí thải từ các nhà máy, khu công nghiệp và các công trình xây dựng. Hoạt động nông nghiệp, đặc biệt là tình trạng đốt rơm rạ và phụ phẩm sau thu hoạch ngoài cánh đồng vẫn diễn ra phổ biến, khiến khói bụi phát tán vào không khí, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng môi trường xung quanh. Ngoài ra, yếu tố thời tiết cũng đóng vai trò đáng kể. Những đợt không khí lạnh suy yếu, thời tiết hanh khô, thiếu gió và mưa trong mùa đông khiến các chất ô nhiễm bị tích tụ, không thể khuếch tán, làm nồng độ bụi mịn tăng cao kéo dài trong nhiều ngày.
Hậu quả của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe con người là vô cùng nghiêm trọng. Các nghiên cứu cho thấy người dân sinh sống tại khu vực có chỉ số AQI cao thường đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh về hô hấp như viêm phế quản, hen suyễn, viêm phổi, cũng như các bệnh tim mạch và đột quỵ do cơ thể phải tiếp xúc lâu dài với bụi mịn và khí độc. Ngoài ra, ô nhiễm không khí còn là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca ung thư phổi, đặc biệt ở các đô thị lớn. Không chỉ dừng lại ở không khí, Việt Nam hiện còn đối mặt với tình trạng ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng. Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 9.000 người tử vong do sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm, trong đó hơn 200.000 trường hợp mắc các bệnh ung thư có liên quan trực tiếp đến chất lượng nước không đảm bảo.
Bảng xếp hạng ô nhiễm môi trường năm 2025 cho thấy Việt Nam vẫn nằm trong nhóm quốc gia có mức độ ô nhiễm cao trên thế giới, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc thực hiện các giải pháp tổng thể và bền vững nhằm cải thiện chất lượng môi trường. Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển hệ thống giao thông công cộng hiện đại, kiểm soát chặt chẽ khí thải công nghiệp, tăng cường mảng xanh đô thị và đẩy mạnh các chương trình giáo dục, tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân, chúng ta mới có thể từng bước kiểm soát, giảm thiểu ô nhiễm không khí, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.