Trong những năm gần đây, ô nhiễm môi trường đất đã nổi lên như một trong những thách thức nghiêm trọng đối với phát triển bền vững. Hóa chất bảo vệ thực vật tồn dư, kim loại nặng từ hoạt động công nghiệp, chất thải sinh hoạt và y tế… đang khiến nhiều khu vực đất đai mất khả năng canh tác, đe dọa sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái. Trước thực trạng đó, việc xác định, phân loại khu vực ô nhiễm không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là yêu cầu cấp thiết để cơ quan chức năng đưa ra quyết định quản lý, khoanh vùng và xử lý phù hợp.
Công tác này đòi hỏi phải tiến hành điều tra, đánh giá chi tiết nhằm nhận diện chính xác nguồn gây ô nhiễm, mức độ lan truyền, phạm vi ảnh hưởng. Trên cơ sở đó, hệ thống nguyên tắc và tiêu chí được xây dựng để làm thước đo thống nhất trong việc xác định, phân loại từng khu vực. Đây chính là căn cứ pháp lý và kỹ thuật giúp bảo đảm quá trình đánh giá diễn ra minh bạch, khách quan, tránh tình trạng tùy tiện hoặc chồng chéo trong quản lý. Vậy các quy định hiện hành đã cụ thể hóa nguyên tắc và tiêu chí này như thế nào? Quy trình điều tra, phân loại khu vực ô nhiễm môi trường đất được tiến hành theo những bước ra sao, dựa trên những yếu tố đánh giá nào? Đây là những vấn đề trọng tâm mà bài viết sẽ phân tích để làm rõ.
Phân loại khu vực ô nhiễm môi trường đất
Theo quy định tại Điều 16 Luật Bảo vệ môi trường 2020, việc phân loại khu vực ô nhiễm môi trường đất được xác định trên cơ sở khoa học, gắn liền với thực tiễn quản lý và bảo vệ môi trường. Trước hết, một khu vực chỉ được coi là ô nhiễm đất khi tại đó có sự xuất hiện của các chất ô nhiễm vượt ngưỡng cho phép theo quy chuẩn kỹ thuật, đủ mức gây tác động tiêu cực đến môi trường sống và sức khỏe cộng đồng. Đây là điều kiện tiên quyết nhằm tránh tình trạng đánh giá chủ quan hoặc thiếu cơ sở.
Bên cạnh đó, quá trình phân loại được thực hiện dựa trên ba tiêu chí chính: nguồn gây ô nhiễm, khả năng lan truyền của chất ô nhiễm và nhóm đối tượng chịu tác động. Cách tiếp cận này cho phép cơ quan chức năng không chỉ nhận diện “nguyên nhân gốc rễ” của tình trạng ô nhiễm, mà còn đánh giá được mức độ ảnh hưởng tiềm ẩn cũng như phạm vi lan tỏa.
Trên cơ sở các tiêu chí đó, Luật chia các khu vực ô nhiễm đất thành ba mức độ: khu vực ô nhiễm, khu vực ô nhiễm nghiêm trọng và khu vực ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng. Cách phân tầng này giúp cơ quan quản lý có thể xác định thứ tự ưu tiên trong xử lý, tập trung nguồn lực vào những khu vực có nguy cơ cao nhất đối với sức khỏe con người và hệ sinh thái, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc triển khai các biện pháp phục hồi đất.
Điều tra, đánh giá chi tiết khu vực ô nhiễm môi trường đất
Công tác điều tra, đánh giá chi tiết khu vực ô nhiễm môi trường đất đã được Chính phủ quy định rõ trong Nghị định số 08/2022/NĐ-CP, ban hành ngày 10/01/2022 nhằm hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020. Đây là bước then chốt để không chỉ nhận diện tình trạng ô nhiễm mà còn xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường một cách hiệu quả.
Theo Điều 16 của Nghị định này, mục tiêu chính của việc điều tra, đánh giá chi tiết là xác định các chất ô nhiễm tồn lưu, hàm lượng, tính chất và mức độ ảnh hưởng của chúng; làm rõ nguồn gốc ô nhiễm; phân loại quy mô và phạm vi tác động đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Trên cơ sở đó, cơ quan chức năng sẽ đề xuất biện pháp xử lý phù hợp cho từng khu vực.
Quy trình điều tra được triển khai qua nhiều công đoạn liên hoàn. Trước hết, đơn vị thực hiện phải lập kế hoạch chi tiết để khảo sát hiện trường. Tiếp đó, việc điều tra, lấy mẫu và phân tích được tiến hành một cách khoa học, nhằm xác định chính xác thành phần và tính chất của chất gây ô nhiễm. Dữ liệu thu thập sẽ được tổng hợp thành bản đồ khu vực ô nhiễm đất, phản ánh rõ vị trí, phạm vi và mức độ ô nhiễm. Toàn bộ kết quả cuối cùng được trình bày trong báo cáo theo mẫu thống nhất do Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành.
Kết quả điều tra, đánh giá chi tiết không chỉ là bằng chứng khoa học phục vụ xây dựng phương án xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường, mà còn là căn cứ để xác định trách nhiệm của các bên liên quan đối với khu vực bị ô nhiễm. Đồng thời, Bộ Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm ban hành và hướng dẫn cụ thể về kỹ thuật, phương pháp và quy trình lấy mẫu, bảo đảm tính chính xác, khách quan và khả thi trong thực tiễn.
Nguyên tắc và tiêu chí xác định, phân loại khu vực ô nhiễm môi trường đất
Nguyên tắc và tiêu chí xác định, phân loại khu vực ô nhiễm môi trường đất được Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định cụ thể tại Thông tư 02/2022/TT-BTNMT, ban hành ngày 10/01/2022. Đây là văn bản hướng dẫn trực tiếp Luật Bảo vệ môi trường 2020, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các cơ quan, đơn vị áp dụng trong thực tiễn điều tra, đánh giá và quản lý ô nhiễm đất.
Theo Điều 6 của Thông tư, việc phân loại khu vực ô nhiễm đất được tiến hành dựa trên ba nhóm tiêu chí chính: nguồn ô nhiễm tồn lưu, khả năng lan truyền và đối tượng bị tác động. Trên cơ sở đó, mức độ ô nhiễm được xác định thông qua tổng điểm đánh giá các tiêu chí chi tiết theo mẫu quy định tại Phụ lục I kèm theo Thông tư. Hệ thống tính điểm này cho phép lượng hóa mức độ nguy hại, giúp việc phân loại trở nên minh bạch, khách quan và có thể so sánh được giữa các khu vực khác nhau.
Kết quả phân loại được chia thành ba cấp độ. Nếu khu vực ô nhiễm có tổng điểm đánh giá dưới 40 thì được xếp vào mức “ô nhiễm”; từ 40 đến 75 điểm được xác định là “ô nhiễm nghiêm trọng”; và trên 75 điểm sẽ được xếp vào diện “ô nhiễm đặc biệt nghiêm trọng”. Cách phân loại theo thang điểm không chỉ phản ánh chính xác mức độ tác động, mà còn tạo cơ sở pháp lý cho việc ưu tiên nguồn lực, áp dụng biện pháp xử lý phù hợp với từng trường hợp.
Có thể thấy, hệ thống nguyên tắc và tiêu chí này đóng vai trò quan trọng trong quản lý môi trường đất, bởi nó giúp cơ quan chức năng tránh tình trạng đánh giá cảm tính, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong toàn quốc. Đây cũng là nền tảng để các địa phương xác định trách nhiệm xử lý, cải tạo, phục hồi đất ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.