Kiểm định chất lượng sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ là bước quan trọng trong quá trình kiểm tra, đánh giá nhằm đảm bảo các sản phẩm lưu thông trên thị trường đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hiện hành. Hoạt động này được thực hiện theo một quy trình nghiêm ngặt, dựa trên các yêu cầu cụ thể để đưa ra kết luận về mức độ phù hợp của sản phẩm, hàng hóa hay dịch vụ với quy định hiện hành.
Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ được hiểu là mức độ mà các đặc tính của chúng đáp ứng các yêu cầu nêu trong tiêu chuẩn công bố áp dụng, các quy chuẩn kỹ thuật tương ứng hoặc các quy định pháp luật có liên quan. Hiện nay, toàn bộ hoạt động kiểm định chất lượng đã được quy định rõ ràng trong Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 05/2007/QH12, ban hành ngày 21/11/2007. Để giúp doanh nghiệp và cá nhân có cái nhìn rõ hơn về hoạt động này, bài viết sẽ giới thiệu cụ thể các loại hình kiểm định chất lượng hiện nay đang được áp dụng rộng rãi.
Các hoạt động kiểm định chất lượng hiện nay rất đa dạng, được chia thành nhiều loại với chức năng, mục đích và phạm vi áp dụng riêng biệt. Mỗi loại hình kiểm định đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ đáp ứng đúng yêu cầu pháp luật, hợp đồng hoặc tiêu chuẩn công bố áp dụng.
Thử nghiệm sản phẩm là một trong những phương pháp kiểm định cơ bản nhất. Đây là thao tác kỹ thuật được thực hiện theo một quy trình chuẩn để xác định một hoặc nhiều đặc tính của sản phẩm. Thử nghiệm thường áp dụng cho các sản phẩm hữu hình, với các chỉ tiêu được xác lập dựa trên tiêu chuẩn quốc gia, quy chuẩn kỹ thuật, thỏa thuận giữa các bên liên quan hoặc theo công bố từ chính nhà sản xuất. Qua quá trình thử nghiệm, chất lượng sản phẩm được kiểm tra khách quan, góp phần bảo đảm độ tin cậy khi đưa ra thị trường.
Giám định là quá trình đánh giá sự phù hợp của sản phẩm hoặc hàng hóa so với hợp đồng mua bán, tiêu chuẩn công bố hoặc quy chuẩn kỹ thuật. Việc này được thực hiện thông qua quan trắc và phân tích kết quả đo, thử nghiệm. Giám định có nhiều hình thức như giám định đồng bộ, giám định tổn thất, giám định tình trạng cũ – mới, giám định số lượng, giám định theo hợp đồng… Đây thường là hoạt động mang tính tự nguyện, phục vụ cho mục đích thương mại, pháp lý hoặc yêu cầu từ đối tác.
Kiểm định mang tính bắt buộc và có giá trị pháp lý cao hơn. Đây là hoạt động kỹ thuật được thực hiện theo một quy trình nhất định nhằm đánh giá và xác nhận sự phù hợp của sản phẩm, hàng hóa với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng đã được ban hành. Kiểm định đặc biệt quan trọng với các loại hàng hóa, thiết bị ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, an toàn của con người và môi trường.
Chứng nhận phù hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn là hình thức đánh giá nhằm xác nhận rằng sản phẩm, dịch vụ hoặc quy trình sản xuất phù hợp với tiêu chuẩn công bố (chứng nhận hợp chuẩn) hoặc với quy chuẩn kỹ thuật hiện hành (chứng nhận hợp quy). Ngoài ra, hoạt động chứng nhận còn bao gồm chứng nhận hệ thống như ISO 9001, ISO 14001, HACCP, ISO 22000…, không áp dụng cho sản phẩm cụ thể mà cho toàn bộ hệ thống sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ của doanh nghiệp.
Đánh giá sản phẩm, dịch vụ theo yêu cầu của bên thứ hai thường được thực hiện khi khách hàng muốn đánh giá năng lực nhà cung cấp. Đây có thể là hoạt động nội bộ của khách hàng hoặc được thực hiện thông qua một bên thứ ba độc lập. Mục đích của hoạt động này là kiểm soát chất lượng sản phẩm đầu vào, hạn chế rủi ro trong chuỗi cung ứng.
Cuối cùng, kiểm tra chất lượng nhà nước là hoạt động do cơ quan chức năng thực hiện. Cơ quan nhà nước sẽ trực tiếp xem xét, đánh giá lại sản phẩm, quá trình sản xuất, dịch vụ nhằm xác minh tính phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc các biện pháp quản lý chất lượng đã được áp dụng trước đó. Hoạt động này đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao hiệu lực quản lý thị trường.
Hiện nay, việc xác định loại kiểm định chất lượng phù hợp phụ thuộc trực tiếp vào đặc thù của từng nhóm sản phẩm, hàng hóa. Theo phân loại được quy định, sản phẩm và hàng hóa trên thị trường được chia thành hai nhóm chính.
Nhóm 1 là các sản phẩm, hàng hóa không có khả năng gây mất an toàn. Điều này có nghĩa rằng trong điều kiện vận chuyển, lưu trữ, bảo quản và sử dụng đúng cách, những sản phẩm này không gây hại cho con người, động vật, thực vật, tài sản hay môi trường. Với nhóm này, việc quản lý chất lượng chủ yếu dựa trên tiêu chuẩn do chính nhà sản xuất công bố áp dụng. Do đó, kiểm định chất lượng đối với sản phẩm nhóm 1 mang tính tự nguyện. Doanh nghiệp có thể linh hoạt lựa chọn các hình thức như thử nghiệm, chứng nhận hợp chuẩn hoặc giám định để nâng cao uy tín thương hiệu và đảm bảo chất lượng sản phẩm theo cam kết với khách hàng.
Trong khi đó, nhóm 2 là những sản phẩm, hàng hóa có khả năng gây mất an toàn, ngay cả khi được sử dụng hợp lý và đúng mục đích. Nhóm này bao gồm các mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn, tài sản hoặc môi trường. Chính vì vậy, sản phẩm nhóm 2 chịu sự quản lý chất lượng nghiêm ngặt hơn, căn cứ trên quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, đồng thời vẫn phải tuân thủ tiêu chuẩn công bố của doanh nghiệp. Với loại sản phẩm này, các doanh nghiệp bắt buộc phải tiến hành kiểm định chất lượng theo đúng quy định pháp luật, không được tùy ý bỏ qua hay thay thế bằng hình thức tự nguyện khác.
Như vậy, tùy thuộc vào sản phẩm thuộc nhóm nào, doanh nghiệp cần lựa chọn đúng hình thức kiểm định chất lượng. Với nhóm 1, kiểm định mang tính khuyến khích để nâng cao hình ảnh và độ tin cậy. Với nhóm 2, kiểm định là nghĩa vụ pháp lý, đảm bảo sản phẩm được phép lưu thông trên thị trường và tránh các rủi ro pháp lý trong quá trình kinh doanh.