Thị trường thực phẩm chức năng đang chứng kiến sự bùng nổ với hàng triệu mặt hàng lưu hành rộng rãi mỗi năm. Trước tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ, việc kiểm nghiệm thực phẩm chức năng ngày càng trở nên cấp thiết nhằm đảm bảo chất lượng và an toàn trước khi đến tay người tiêu dùng. Theo phân tích từ Mordor Intelligence, quy mô thị trường thực phẩm chức năng toàn cầu được dự báo sẽ đạt mức tăng trưởng kép hàng năm 2,71% trong giai đoạn từ 2023 đến 2028. Điều này càng củng cố tầm quan trọng của hoạt động kiểm nghiệm – một bước không thể thiếu trong quy trình kiểm soát chất lượng, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và nâng cao uy tín doanh nghiệp.
Khái niệm và phân loại thực phẩm chức năng
Thực phẩm chức năng ngày càng trở nên quen thuộc với người tiêu dùng Việt Nam. Đây là các sản phẩm hoặc thành phần thực phẩm mang lại lợi ích cho sức khỏe, hỗ trợ các chức năng sinh lý của cơ thể và đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng cơ bản. Thành phần chủ yếu của thực phẩm chức năng bao gồm các hoạt chất sinh học như vitamin, protein, khoáng chất… hoặc các chất có lợi khác như polyphenol, chất xơ prebiotic… Những hợp chất này giúp cải thiện tình trạng sức khỏe, giảm nguy cơ mắc bệnh và hỗ trợ điều trị trong một số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng thực phẩm chức năng không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Ngoài ra, đây cũng không phải là “siêu thực phẩm” như nhiều quảng cáo thường đề cập.
Hiện nay, thực phẩm chức năng được phân thành ba nhóm chính. Nhóm đầu tiên là thực phẩm không qua biến đổi, thường là trái cây, rau, ngũ cốc, hạt, sữa, cá, thịt… Nhóm thứ hai là các loại thực phẩm đã qua biến đổi như bổ sung chất dinh dưỡng, enzyme, vi chất hay men vi sinh có lợi – ví dụ như thực phẩm lên men, đồ uống chức năng. Nhóm cuối cùng là những sản phẩm có cấu trúc tách biệt hoặc tổng hợp như carbohydrate khó tiêu, có khả năng tạo ra hiệu ứng sinh học cụ thể.
Kiểm nghiệm thực phẩm chức năng là gì?
Theo khoản 7 Điều 2 Luật An toàn thực phẩm 2010, kiểm nghiệm thực phẩm được hiểu là hoạt động thử nghiệm nhằm đánh giá chất lượng dựa trên các quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn tương ứng. Các đối tượng cần kiểm nghiệm bao gồm thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, chất bổ sung vào thực phẩm, bao bì, dụng cụ, vật liệu chứa đựng thực phẩm. Kết quả kiểm nghiệm là cơ sở quan trọng để cơ quan chức năng quyết định cho phép lưu hành hay loại bỏ sản phẩm khỏi thị trường.
Trên thực tế, kiểm nghiệm thực phẩm chức năng luôn được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm đảm bảo an toàn cho người sử dụng và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn chất lượng theo quy định của cơ quan nhà nước.
Quy định về kiểm nghiệm thực phẩm chức năng theo pháp luật
Bộ Y tế đã ban hành các quy định cụ thể về kiểm nghiệm thực phẩm chức năng thông qua các Thông tư hướng dẫn quản lý thực phẩm. Một trong những quy định quan trọng được nêu rõ tại Thông tư 43/2014/TT-BYT là việc kiểm nghiệm phải tuân thủ đúng quy định của Bộ Y tế về hoạt chất chính có trong sản phẩm. Cụ thể, khi tiến hành công bố sản phẩm, doanh nghiệp phải định lượng hoạt chất chính có trong thực phẩm chức năng. Trường hợp hoạt chất chưa có phương pháp thử hoặc chưa có mẫu chuẩn, nhà sản xuất cần cung cấp hàm lượng thành phần của hoạt chất chính trong hồ sơ công bố.
Ngoài ra, theo quy định tại Điều 2, sau khi kiểm nghiệm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, nội dung công bố sản phẩm phải bao gồm cả hàm lượng vitamin, khoáng chất và các thông tin liên quan đến lợi ích sức khỏe cũng như nhóm đối tượng sử dụng. Đây là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính minh bạch và chính xác trong hoạt động công bố sản phẩm ra thị trường.
3 nhóm chỉ tiêu kiểm nghiệm thực phẩm chức năng cần đánh giá
Khi thực hiện kiểm nghiệm thực phẩm chức năng, doanh nghiệp hoặc tổ chức cần căn cứ vào ba nhóm chỉ tiêu quan trọng: cảm quan – vật lý, chất lượng và an toàn. Mỗi nhóm chỉ tiêu đều đóng vai trò khác nhau trong việc đánh giá chất lượng tổng thể của sản phẩm.
Chỉ tiêu vật lý – cảm quan giúp đánh giá đặc điểm bên ngoài và trạng thái vật lý của thực phẩm chức năng. Người thực hiện cần quan sát màu sắc, trạng thái, mùi, vị để xác định tính đồng nhất và độ ổn định. Đồng thời, các thông số như độ khúc xạ, độ cứng, độ pH, độ hòa tan, độ rã hay độ đồng đều khối lượng cũng cần được đo lường chính xác để phản ánh đặc tính sản phẩm.
Chỉ tiêu chất lượng là phần kiểm nghiệm cốt lõi nhằm xác định giá trị dinh dưỡng và hoạt tính của sản phẩm. Trong quá trình này, chuyên gia sẽ phân tích thành phần định lượng như độ ẩm, tro, protein, lipid, carbohydrate; xác định hàm lượng vitamin tan trong dầu, tan trong nước và các khoáng chất có lợi. Đồng thời, các hoạt chất đặc trưng như HMO, Cholin, Taurin, nucleotide hay các chất từ dược liệu như Flavonoid, Isoflavone, Silymarin… cũng được định lượng kỹ lưỡng. Ngoài ra, sản phẩm còn có thể chứa các chất hỗ trợ như Glucosamine, MSM, Glutathione hoặc chất xơ hòa tan, vi khuẩn có lợi và các dưỡng chất chuyên biệt khác. Việc định lượng các thành phần này là yếu tố quyết định trong việc đánh giá chất lượng và hiệu quả của thực phẩm chức năng.
Chỉ tiêu an toàn là bước không thể thiếu để xác định mức độ an toàn tuyệt đối của sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Hoạt động này bao gồm việc kiểm tra kim loại nặng (Pb, Cd, As, Hg…), độc tố vi nấm (Aflatoxin, Ochratoxin, Citrinin…), dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và các vi sinh vật gây hại như E. coli, mốc men, nấm. Ngoài ra, thực phẩm chức năng còn được sàng lọc để phát hiện các hoạt chất bị cấm trộn trái phép như Sildenafil, Sibutramine, hoặc các thành phần không được phép sử dụng trong hỗ trợ xương khớp, tiểu đường, giảm cân… Cuối cùng, những chất mới, chưa từng xuất hiện trong danh mục quy định cũng sẽ được phân tích bằng hệ thống sắc ký phân giải cao (HR-MS) nhằm bảo đảm không có bất kỳ nguy cơ tiềm ẩn nào ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.