Việc công bố Biểu trưng chỉ dẫn địa lý (CDĐL) quốc gia Việt Nam đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống nhận diện và phát triển thương hiệu cho các sản phẩm mang CDĐL trên cả nước. Biểu trưng CDĐL quốc gia mới không chỉ thể hiện nỗ lực của cơ quan quản lý trong việc chuẩn hóa hình ảnh đại diện cho các sản phẩm đặc thù theo vùng miền, mà còn được kỳ vọng trở thành công cụ quan trọng hỗ trợ quản lý, quảng bá và nâng tầm giá trị sản phẩm Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế. Tuy vậy, để biểu trưng này thực sự phát huy hiệu quả, trở thành dấu hiệu nhận diện thống nhất và bảo chứng uy tín cho các sản phẩm CDĐL, bài toán đặt ra cho cơ quan chức năng là không hề đơn giản, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, cách làm hợp lý và chiến lược truyền thông dài hạn.’
Với danh tiếng và chất lượng mang tính đặc thù, các sản phẩm gắn với chỉ dẫn địa lý (CDĐL) – dấu hiệu xác nhận sản phẩm có nguồn gốc từ một khu vực địa lý cụ thể – luôn có giá trị cao hơn đáng kể so với hàng hóa thông thường. Thế nhưng, thực tế cho thấy phần lớn người tiêu dùng trong nước vẫn khó có thể nhận biết đâu là sản phẩm đã được bảo hộ CDĐL nếu chỉ quan sát bằng mắt thường trên tem nhãn. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này không dễ để xác định một cách tuyệt đối, song nhiều chuyên gia cho rằng vấn đề chủ yếu xuất phát từ việc Việt Nam lâu nay chưa có một biểu trưng CDĐL quốc gia thống nhất. Thiếu vắng biểu trưng này đã dẫn đến hàng loạt khó khăn trong quá trình quảng bá và giới thiệu CDĐL, khiến người tiêu dùng không thể nhận diện chính xác các sản phẩm được bảo hộ, đồng thời gây trở ngại cho cơ quan quản lý trong việc kiểm soát dấu hiệu, kiểm soát chất lượng cũng như truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Bà Lê Minh Thu, Phó Giám đốc Trung tâm Thẩm định chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu quốc tế (Cục Sở hữu trí tuệ), đã nêu rõ thực trạng này tại hội nghị công bố biểu trưng CDĐL quốc gia do Cục Sở hữu trí tuệ tổ chức ngày 28/10/2023.
Nhằm giải quyết hạn chế trên, dự án “Thiết kế Biểu tượng chỉ dẫn địa lý quốc gia” theo Quyết định số 1370/QĐ-BKHCN được triển khai từ năm 2020 với mục tiêu xây dựng một dấu hiệu nhận diện chung cho toàn bộ sản phẩm mang CDĐL của Việt Nam. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Hoàng Giang khẳng định biểu trưng CDĐL quốc gia sẽ trở thành công cụ quan trọng giúp cơ quan chức năng và các tổ chức hỗ trợ quảng bá sản phẩm, đặc biệt là khi đưa hàng hóa ra thị trường quốc tế, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm đặc sản vùng miền. Không chỉ đóng vai trò giúp nhà nhập khẩu và người tiêu dùng dễ dàng định vị sản phẩm đại diện cho Việt Nam và yên tâm về xuất xứ, chất lượng, biểu trưng còn hỗ trợ các tổ chức quản lý theo dõi được số lượng sản phẩm lưu thông trên thị trường. Đồng thời, việc sử dụng thống nhất biểu trưng sẽ giúp các cơ quan thực thi quyền sở hữu trí tuệ nhận diện nhanh hơn các hành vi xâm phạm đối với CDĐL, góp phần bảo vệ uy tín cho những sản phẩm đặc trưng của quốc gia.
Biểu trưng CDĐL quốc gia đầu tiên của Việt Nam đánh dấu bước phát triển quan trọng trong nỗ lực nâng cao giá trị và năng lực nhận diện các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý. Khi một sản phẩm được bảo hộ CDĐL, người sản xuất đáp ứng đủ điều kiện sẽ có quyền gắn CDĐL lên bao bì trước khi đưa hàng hóa ra thị trường. Mỗi CDĐL được thiết kế logo và tem nhãn riêng, thường gồm cả phần hình và chữ, như trường hợp CDĐL thanh long Bình Thuận nổi bật với hình quả thanh long đỏ và dòng chữ “Bình Thuận” cùng “dragon fruit”. Tuy chỉ là một dấu hiệu nhỏ nhưng logo CDĐL lại có vai trò đặc biệt quan trọng đối với cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng. Nếu được xây dựng và sử dụng hiệu quả, logo không chỉ giúp phân biệt sản phẩm mà còn trở thành minh chứng về chất lượng, tương tự mô hình thành công tại Pháp – quốc gia có nhiều CDĐL nổi tiếng lâu đời, nơi người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn để sở hữu sản phẩm được Nhà nước đảm bảo về quy trình kỹ thuật, nguồn gốc và chất lượng.
Thực tế tại Việt Nam cho thấy việc gắn nhãn CDĐL đã mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Từ khi Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành năm 2005, Việt Nam đã bảo hộ 120 CDĐL, gồm 108 CDĐL trong nước và 12 CDĐL quốc tế. Những sản phẩm này góp phần quan trọng trong phát triển nông nghiệp và nông thôn, bảo tồn văn hóa truyền thống, đa dạng sinh học, thúc đẩy thương mại và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản. Tuy nhiên, trước câu hỏi liệu có cần thêm một biểu trưng CDĐL quốc gia thống nhất, nhiều chuyên gia đã khẳng định tính cấp thiết của việc này. Không ít CDĐL hiện nay vẫn chưa được khai thác hiệu quả do hạn chế trong sử dụng tên gọi, logo, tem nhãn và đặc biệt là sự thiếu vắng một biểu trưng quốc gia có khả năng tạo dựng uy tín rộng rãi. Một số người sản xuất cho rằng logo CDĐL không mang lại giá trị vượt trội so với nhãn hiệu riêng, trong khi hệ thống quản lý CDĐL còn phân tán, thiếu đồng bộ và chưa có chính sách kiểm soát thống nhất. Điều này khiến quá trình quảng bá, bảo vệ và phát triển CDĐL gặp nhiều thách thức.
Trước thực tế đó, mong muốn về một công cụ nhận diện chung cho toàn bộ sản phẩm mang CDĐL đang dần trở thành hiện thực thông qua dự án xây dựng biểu trưng CDĐL quốc gia. Bài toán đặt ra là làm sao xây dựng được một logo đủ sức thuyết phục để người sản xuất tự nguyện sử dụng, đồng thời tạo hiệu ứng quảng bá mạnh mẽ cho sản phẩm. Theo các chuyên gia, biểu trưng CDĐL quốc gia sẽ giúp tăng khả năng nhận diện, trở thành công cụ quản lý hiệu quả, hỗ trợ quảng bá và kiểm soát thị trường, đồng thời góp phần ngăn chặn tình trạng làm giả, làm nhái sản phẩm. Nhiều quốc gia trên thế giới đã đi trước Việt Nam trong xu hướng này, đặc biệt là các nước châu Âu với hệ thống biểu trưng CDĐL áp dụng chung cho khu vực. Trung Quốc và Nhật Bản cũng đã ban hành biểu trưng CDĐL quốc gia của riêng mình để gắn lên các sản phẩm được bảo hộ, ngay cả với nông sản nhập khẩu như vải thiều Lục Ngạn khi vào thị trường Nhật Bản cũng được gắn biểu trưng CDĐL quốc gia nước này, cho thấy tầm quan trọng của một dấu hiệu nhận diện thống nhất trong xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường quốc tế.
Dù biểu trưng chỉ dẫn địa lý quốc gia đầu tiên đã chính thức ra mắt, chặng đường để dấu hiệu này thực sự đi vào đời sống sản xuất và thương mại vẫn còn rất dài và không ít thách thức. Thiết kế một logo cho riêng từng sản phẩm đã khó, xây dựng một biểu trưng chung đại diện cho cả quốc gia càng đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng. Đại diện đơn vị thiết kế cho biết quá trình nghiên cứu, khảo sát và phỏng vấn chuyên sâu đã được triển khai trong thời gian dài nhằm tìm ra hình ảnh có thể hội tụ bản sắc Việt Nam, truyền tải rõ ràng giá trị và đặc trưng của sản phẩm mang CDĐL. Tuy nhiên, việc lựa chọn được mẫu biểu trưng mới chỉ là bước đầu, bởi nhiệm vụ quan trọng hơn là làm sao để biểu trưng này được sử dụng đúng chuẩn, đồng bộ và hiệu quả trên thực tế. Những kinh nghiệm từ việc sử dụng logo CDĐL tại các địa phương cho thấy sự thiếu thống nhất, tùy tiện thay đổi màu sắc hay kích thước đã gây lúng túng cho cả cơ quan quản lý lẫn đối tác quốc tế, thậm chí ảnh hưởng đến uy tín của sản phẩm. Đó cũng là lý do các chuyên gia nhấn mạnh cần sớm ban hành quy chế quản lý, sử dụng biểu trưng cùng cơ chế kiểm soát chặt chẽ và hoạt động truyền thông rộng rãi để người dân, doanh nghiệp hiểu đúng vai trò của biểu trưng CDĐL quốc gia, từ đó góp phần nâng cao giá trị nông sản Việt Nam trên thị trường trong và ngoài nước.